Ticaretin Dijitalleşmesinin Yasası: MLETR- Devredilebilir Elektronik Kayıtlar Model Kanunu
3 Ocak 2024 | Linkedin: Ticaretin Dijitalleşmesinin Yasası: MLETR- Devredilebilir Elektronik Kayıtlar Model Kanunu
MLETR (Model Law on Transferable Electronic Record) Nedir? Amacı nedir?
MLETR- “Devredilebilir Elektronik Kayıtlar Hakkında Model Kanun” 2017 yılında UNCITRAL (BM Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu) tarafından hazırlanmıştır. [1]
MLETR’in amacı, kâğıt üzerinde cisimleşen, sahibine ifayı talep yetkisi veren ve evrakın devredilmesiyle hakkın da devredildiği belgelerin (örn. Kambiyo senetleri, konşimento) “devredilebilir elektronik kayıt” lar yoluyla yapılabilmesini sağlamaktır. [Aksoy Çağlayan, Tataroğlu, 2023] Böylece, kağıtlar üzerindeki para ve değerli eşyaya ilişkin hakların temsili, elektronik kayıtlar üzerinden de gerçekleştirilebilecektir.
ICC Ticaret Sicili (ICC Trade Registry) 2023 yılının “Ticaretin Finansmanında Küresel Riskler” raporuna göre 2022 yılında uluslararası mal ticareti akımları, 2021’e göre %10,7 artarak 2022’de 23,8 trilyon dolaraulaşmıştır. Hacim bu denli büyük olmasına rağmen, uluslararası ticarete ve finansmana dair işlemler hala kağıtlar üzerinden yürütülmektedir.
“Devredilebilir Belge” ne anlama gelmektedir?
MLTER’da “Devredilebilir Belge” ile kastedilen esasen ciro edilebilen kıymetli evraklardır;
“Devredilebilir belge veya araç”, hamile, belgede veya araçta belirtilen yükümlülüğün ifa edilmesini talep etme ve belgede veya araçta belirtilen yükümlülüğün ifa edilmesi hakkını bu belgenin veya aracın devri yoluyla devretme hakkı veren kâğıt üzerinde yazılı bir belge veya araçtır.” (Madde 2)
Her ülkenin kanununda devredilebilir belge kavramı farklı olduğundan, MLETR’de söz konusu belgeler tek tek sayılmamıştır. Bununla beraber MLETR’i oluşturan madde açıklamaları incelendiğinde;
- Poliçe,
- Bono,
- Konşimento,
- Sigorta sertifikaları,
- Depo makbuzları ve
- Havayolu taşıma senedi
gibi kıymetli evraklar devredilebilir belge örnekleri olarak gösterilmiştir.
MLETR’a göre “Devredilebilir Elektronik Kayıt” Nedir?
MLETR’a göre “devredilebilir elektronik kayıt” kavramının gerçekleşmesinin şartları bulunmaktadır (Madde 10). Bunlar;
a) Elektronik kayıt, devredilebilir bir belgede veya araçta bulunması gereken bilgileri içermelidir.
Diğer bir ifade ile, örneğin bir senet ya da konşimento üzerinde kanunen hangi bilgiler, şekil şartları bulunmalı ise “Elektronik Devredilebilir Kayıt” üzerinde de bu bilgiler olmalıdır.
b) Aşağıdaki unsurları içeren güvenilir bir yöntem kullanılmalıdır:
i. Elektronik kaydın, elektronik transfer kaydı olarak belirlendiği,
ii. Elektronik kaydın düzenlenmesinden geçerliliğinin sona ermesine kadar kontrol edilebilme yeteneğinin bulunduğu ve
iii. Elektronik kaydın bütünlüğünün korunduğu.
Bütünlüğün korunması, elektronik olarak devredilebilir kayıtta yer alan bilgilerin eksiksiz ve değişmeden kalmasıdır.
Aşağıdaki şekilde Güvenilir yöntemin bileşenleri özetlenmiştir.
MLETR’de elektronik kayıt üzerinde “kontrol” kavramı neden çok önemlidir?
Ticarette kullanılan kambiyo evraklarında, hak belgede mündemiçtir (hak belgede saklıdır, yapışıktır). Belgeyi elinde tutan zilyetliği yani kontrolü elinde tutar. Belge, ciro edilerek devredildiğinde ise zilyetlik devreden kişiden çıkar ve devralan kişiye geçer. Bu nedenle, elektronik devredilen kayıt üzerinde “kontrol “ün kimde olduğunun önemi büyüktür.
Madde 11’e göre kullanılacak “güvenilir yöntem” de
a) Elektronik olarak devredilebilir bir kaydın bir kişi tarafından “münhasır kontrol” edilebiliyor olması ve
b) Bu kişinin kontrol sahibi kişi olarak belirlenmesi
Gereklidir.
Aynı Maddeye göre, “güvenilir yöntem” üzerinde “kontrol” devri sağlanırsa, bir kâğıt belgenin zilyetliğinin devri ile kanunen eşdeğer etkilere sahip olunacaktır.
“Güvenilir Yöntem” hangi fonksiyonlara haiz olmalıdır?
· Güvenilirliğin değerlendirilmesine ilişkin operasyonel kurallar olmalıdır,
· Veri bütünlüğünün güvencesi sağlanmalıdır,
· Sisteme yetkisiz erişimi ve kullanımı önleme yetkinliği bulunmalıdır,
· Donanım ve yazılım güvenliği olmalıdır,
· Bağımsız bir kurum tarafından denetimin düzenliliği ve kapsamı sağlanmalıdır,
· Bir denetim kurumu, bir akreditasyon kurumu tarafından metodun güvenilir olduğuna dair deklarasyon bulunmalıdır,
· Uygulanabilir herhangi bir endüstri standardı
Bulunmalıdır.
MLETR belli bir teknoloji dayatır mı?
MLETR’da teknolojik tarafsızlık ilkesi belirlenmiştir. Bu çerçevede, kanunda belirlenen belli bir teknolojik sistemin/alt yapının kullanılması zorunlu değildir. Bunun sebebi, beklenmeyen veya öngörülemeyen teknolojik gelişmeler karşısında hukuk kurallarının uyumsuz hale gelmesinin önüne geçmektir.
Kaynaklar:
1) MLTER e-Book – UNCITRAL Model Law on Electronic Transferable Records
2) BATIDER MART 2023 Cilt XXXIX Sayı 1, ÇAĞLAYAN AKSOY, Pınar / Menekşe HÜRYAŞAR/ Meral ŞENGÖZ: Tedarik Zincirlerinde Kağıtsız Ticaret Dönemine Doğru: Dijital Dünyadaki Gelişmeler ve Blokzincir Teknolojisi Elektronik Ticaret Dokümanları Bakımından Neler Getirecek?
3) Karşılaştırmalı Hukukta Tokenize Edilmiş Konşimentolar, Pınar ÇAĞLAYAN AKSOY Göker TATAROĞLU.
4) ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi (2019/2), Elektronı̇k Olarak Devredilebı̇lı̇r Kayıtlara İlı̇şkı̇n Uncıtral Model Kanunu, Ahmet Said BER
[1] Not: Model kanunlar, hukuk sistemlerinin iç hukuka aktararak uygulayabilecekleri hukuki çerçeve niteliği taşımaktadır. Amaçları, özellikle uluslararası niteliğe sahip olan konularla ilgili olarak ülkeler arasında tam bir ayniyet değil; bir uyum yaratmaktır.
MLETR öncesinde, Model Law on Electronic Commerce (1997) ve Model Law on Electronic Signatures (2001) gibi yine dijitalleşmeyi düzenleyen model kanunlar kabul edilmiştir.
