Uluslararası Ticarette Kağıt Belgelerden Elektronik Kayıtlara Geçiş – MLETR’e Uyum
20 Kasım 2024 | Linkedin: Uluslararası Ticarette Kağıt Belgelerden Elektronik Kayıtlara Geçiş – MLETR’e Uyum
Kağıtsız bir ticaret ortamı, ticaret süreçlerini hızlandırır, operasyonel gecikmeleri azaltır, işlem maliyetlerini düşürür ve daha fazla finansman kaynağına ulaşmayı sağlar. Devredilebilir belgeler (kıymetli evrak ile kambiyo senetleri), ticaret ve ticaretin finansmanında kritik bir rol oynar. Elektronik devredilebilir kayıtların tanınmasına yönelik kuralların uyumlaştırılmasını teşvik eden MLETR, işlevsel eşdeğerlik ilkesine dayanan teknoloji nötr bir çerçeve benimser ve elektronik kayıtların kağıt muadilleriyle aynı yasal statüye sahip olmasını sağlar. Böylece, elektronik ticarette yasal netlik sağlar, ticarette güvenilirliği güçlendirir.
Bu yazı, UNECE/UN CEFACT’in hazırladığı “Elektronik Devredilebilir Kayıtlar Model Kanunu’na (MLETR) Uyumun Temelleri” (White Paper on the Transfer of Model Law on Electronic Transferable Records (MLETR) – Compliant Titles) adlı white paper’ı referans alarak hazırlanmıştır.
Yazıda,elektronik devredilebilir kayıtlar (1) (ETR- electronic transferable records) benimsenirken, işletmelerin ve teknoloji sağlayıcılarının Model Kanun’un gerekliliklerini nasıl yerine getireceğine odaklanılmaktadır.
Aşağıda, dijitaleşmeye uyumu sağlama, kağıt belgelerin yerini alma ve dijital ticarette güven oluşturma konularında pratik ve teknolojik yaklaşımlar özetlemekte dijital imza ve tokenlaştırma süreçlerine dair ek bilgilerle birlikte detaylı bilgi sunulmaktadır.
2. MLETR’nin Temel Gereklilikleri
MLETR, ETR’lere kağıt eşdeğerleriyle aynı geçerlilik ve uygulanabilirliği sağlamak için yasal bir çerçeve sunar. Ciro edilebilen kıymetli evrak (örneğin, konşimento veya poliçe) için kanunlarda belirlenen şart ve bilgilerinin elektronik kayıtta da yer alması gerekmektedir.
MLETR’daki temel gereklilikler şunlardır:
i.Tekillik/yeganelik: ETR’nin yalnızca bir geçerli (orijinal) sürümünün bulunması.
ii.Kontrol/zilyetlik:ETR’nin yalnızca yasal sahibinin münhasır kontrolü altında olması.
iii.Bütünlük:ETR’nin içeriğinin değişmeden ve bozulmadan kalması.
iv.Devredilebilirlik:ETR mülkiyetinin/zilyetliğinin güvenli bir şekilde devredilebilmesi/ciro edilmesi.
Bu ilkeler, ETR’lerin hem yerel hem de uluslararası ticarette kağıt belgelerin yerini alabilmesi için güvenilir olmasını sağlar.
2. ETR’lerin Yazılı olması ve İmza Süreci
Mevcut yasalara göre konşimento veya poliçe gibi belgelerin yazılı olması gereklidir. MLETR, elektronik devredilebilir kayıtların oluşturulmasında, devrinde ve kullanımında uygulamadaki yasalarda belirlenen yazılı olma şartını esas almaktadır.
Dijital biçimdeki bilgiler farklı formatlarda oluşturulabilir, saklanabilir, iletilebilir, görüntülenebilir veya işlenebilir. Bu düzenleme, ETR’deki ilgili bilgilerin erişilebilir ve gerekli doğal dilde okunabilir olmasını gerektirir.
Devredilebilir (kıymetli) evrakın düzenlenmesi, kabulü ve devri için teslimi ve elle imzalanması gereklidir. Bu bakımdan MLETR’nin 9. Maddesi gereği, bir ETR’in imzalanmasında tıpkı ıslak imzada olduğu gibi iki işlevin karşılamasını gerekmektedir. Bunlar:
i. İmzalayanın kim olduğunu belirlemek,
ii. İmzalayanın, ETR’deki ilgili bilgilere ve eylemine yönelik beyanını ifade etmektir.
Asimetrik şifreleme,elektronik imzalarda kullanılan etkili bir yöntemdir. Açık Anahtar Altyapısı (PKI- Public Key Infrastructure) veya SSI- Self-Sovereign Identity gibi dijital kimlik rejimleriyle birlikte kullanıldığında, (bir blokzincire kaydedilen) işlemler üzerindeki elektronik imzalar, katılımcıların imzalayanı tanımlamasını ve imzanın doğruluğunu sağlamasını mümkün kılar.
Ticari işlemlerde inkar edilemezlik önemli bir özellik olduğundan, asimetrik şifreleme ile atılan imza, ETR’ın bütünlüğünü korumada ve ETR’a sahip yetkili kişiye kontrol sağlamada önemli bir güvence sağlar. Bu süreçte:
i.İmzanın Oluşturulması: İmza sahibi, özel anahtarıyla ETR’yi veya bir ETR hash(2)’ini imzalar.
ii.Doğrulama: Alıcı, ilgili genel anahtarı kullanarak imzayı doğrular. Hash eşleşirse, belge özgün ve değiştirilmemiş olarak onaylanır.
iii.Değişmezlik: Dijital imza süreci sayesinde ETR’ye yapılan herhangi bir müdahalede imza geçersiz hale gelir ve böylece kaydın bütünlüğü sağlanır.
3. Tekillik (Singularity) Gerekliliklerini Karşılamak
Tekillik, özellikle kağıt ve elektronik formatlar arası geçişlerde çok önemli olup bir ETR’ın başka kopyalarının bulunmadığından emin olmayı ifade eder.
Tekilliği veya yeganeliği sağlayan yaygın yöntemler aşağıdadır:
i.Merkezi Kayıt Sistemleri: veri veya kayıt sahipliği/zilyetliği, merkezi bir veri tabanında kaydedilir. Sadece bir taraf kayıt sahibi olarak yer alır ve sistem çifte sahipliği engeller. Böylece aynı anda yalnızca bir taraf hak sahibi olacaktır.
ii.Dağıtılmış Defter Teknolojisi (DLT): Blokzinciri, katılımcıların ortak bir “doğruluğu” görmesini sağlayarak tekillik sağlar. Kayda dair mülkiyet/zilyetlik değişiklikleri deftere kaydedilir ve kopyalama ile çifte kullanım engellenir.
Bu gereklilik, herhangi bir noktada ETR’nin kime ait olduğu konusunda hiçbir karışıklığın olmamasını sağlar.
Ayrıca, tokenizasyon kaydın tekilliğini sağlamada çok etkili bir yöntemdir. Bir elektronik kaydı token(3) ile ilişkilendirmek mümkündür. Böylece elektronik kayıt benzersiz hale gelir ve devredilebilme özelliği kazanır.
4. ETR’lerin Kontrolünü Sağlamak
Kontrol, MLETR bağlamına devredilebilir ticaret belgelerinin fiziksel sahipliğinin/zilyetliğinin işlevsel eşdeğeridir. Kontrol, yalnızca yasal yetkili kişinin ETR’yi yönetebilmesini ve devredebilmesini sağlar.
Sistemin merkezi olup olmamasından bağımsız olarak, kullanılan yazılım, herhangi bir zamanda ETR’nin kontrolünün kimde olduğuna dair hiçbir belirsizlik taşımamalıdır. Bunu teminen, elinde bulunduran kişinin açık anahtarının (veya cüzdan adresinin) ETR ile ilişkilendirildiği asimetrik kriptografi kullanılabilir. DLT sisteminde, bu, tokenleştirme ve akıllı sözleşmelerin(4) bir kombinasyonu yoluyla elde edilebilir.
Dijital tokenların ETR sahiplerinin cüzdan adresiyle eşleştirilerek ilişkilendirilmesi halinde, ETR sahiplerinin kendine ait bir kayıt defteri oluşturulabilir. Bu, aşağıdaki gibi bir tabloya benzetilebilir: Tablonun sol sütunundaki ETR’in token kimlik numarası, sağ sütundaki ETR sahibi kişinin cüzdan adresiyle eşleştirilebilir. Böylece ETR’nin devri, tabloya yeni bir sahip kaydının eklenmesiyle gerçekleştirilir.
Bu yöntemle oluşturulan ETR’in kağıt belgelerden temel farkı, ETR verilerinin ilgili tüm alıcılar tarafından doğruluğunun, bütünlüğünün ve kaynağını doğrulamasının yanı sıra ETR’i “kontrol eden kişiyi” sorgulayabilmesidir.
5. Bütünlüğü (integrity) garanti altına almak
Bütünlük, ETR’nin içeriğinin oluşturulmasından kullanımına kadarki süreçte değişmeden bir bütün olarak kalmasını ifade eder.
MLETR, bütünlüğü sağlamak için güvenilir bir yöntem kullanılmasını gerektirir. Bunun için birhashfonksiyonu kullanılarak bilgiye özgü bir değer oluşturulabilir. Bilgiler değişirse bu değer de değişir. Dijital imzalar, bu değeri kullanarak bilginin imzalayan kişiden geldiğini gösterir.
Bütünlük, dijital sistemlere güven açısından kritiktir. İşletmeler ve düzenleyiciler, belgenin yaşam döngüsü boyunca özgünlüğünü koruduğundan emin olmalıdır.
6. Devredilebilirliği Sağlamak
Devredilebilirlik, mülkiyetin veya kontrolün güvenli bir şekilde bir taraftan diğerine devredilmesini ifade eder.
i.Merkezi Sistemlerde:Kayıt, mevcut sahibin yetkilendirmesiyle güncellenir.
ii.DLT Sistemlerinde:Mülkiyet devri, akıllı sözleşmeler kullanılarak otomatikleştirilir. Kayıt sahibi, özel anahtarıyla bir devir talebini imzalar ve blokzincir, yeni sahibini yansıtacak şekilde ilgili defteri (ledger) günceller.
Bu mekanizmalar, sorunsuz ve güvenli onaylama süreçlerini garanti eder.
7. Kağıt ile Elektronik Kayıy arasında Değişimini Yönetmek
MLETR, kağıt belgeler ve ETR’ler arasında iki yönlü geçişe izin verir. Bu, ETR’leri tam olarak tanımayan yargı alanlarında kritik öneme sahiptir.
i.Elektroniğe Geçiş: Kağıt belgenin sahibi, belgeyi düzenleyiciye teslim eder ve bunun yerine bir ETR alır. Kağıt belge, tekrar kullanılmaması için geçersiz kılınır.
ii.Kağıda Geçiş:ETR sahibi, belgeyi düzenleyiciye teslim eder ve karşılığında bir kağıt belge alır. Yalnızca bir geçerli versiyonun bulunmasını sağlanmalıdır.
Bu esneklik, işletmelerin farklı yasal çerçevelere sahip bölgelerde sorunsuz bir şekilde faaliyet göstermesini sağlar.
Bununla birlikte, aynı anda hem elektronik hem de kağıt kaydın dolaşımda olması durumunda, düzenleyiciler için çift yükümlülük yaratılmasını önleyecek mekanizmalar geliştirilmelidir.
Sonuç:
MLETR gerekliliklerini yerine getirmek, ticaret ve ticaret finansmanının tam dijitalleşmesini mümkün kılar. Ticareti dijitalleştirmeyi hedefleyen işletmeler, finans kuruluşları ve kamu kurumları, sadece gümrük işlemlerinin dijitalleştirilmesinin ötesine geçen daha geniş bir perspektifi dikkate almalıdır.
MLETR, yerel yasal çerçevelere entegre edildikçe ticaret ve finans ekosisteminin tamamı önemli bir dönüşüm geçirecek. Dijitalleşmeyi teşvik etmek için yeni iş modelleri, platformlar, hizmet sağlayıcılar ve kamu girişimleri ortaya çıkacak. Bu değişen ortamda bütüncül çözümler belirleyici rol oynayacak.
MLETR’in ülke yasalarına uyarlanması sayesinde, ETR’lerin tekilliğini, kontrolünü, bütünlüğünü ve devredilebilirliğini sağlamak için dijital imzalar, hashleme ve tokenlaştırma gibi gelişmiş teknolojilerden yararlanmak mümkündür. Merkezi veya blokzincir tabanlı sistemlerin benimsenmesiyle, işletmeler kağıt tabanlı süreçlerin yerini daha güvenli, verimli ve ölçeklenebilir dijital çözümlerle doldurabilir.
Bu teknolojiler, küresel ticarette güven ve birlikte çalışabilirliği mümkün kılarak tam anlamıyla dijitalleşmiş bir ticaret ekosistemine zemin hazırlar. İşletmeler, operasyonel ihtiyaçları ve yasal yükümlülükleriyle uyumlu sistemleri dikkatle seçerek giderek dijitalleşen pazarda rekabetçi kalabilir.
1 Bu tanıma giren çok sayıda belge bulunmaktadır ve MLETR’ye ilişkin Açıklayıcı Notlar’da olası örnekler olarak poliçeler, çekler, senetler, konşimentolar, depo makbuzları, sigorta sertifikaları ve hava konşimentoları listelenmektedir.
2 Bir hash değeri, bir veri parçasına ya da dokümana matematiksel bir algoritma uygulanarak oluşturulan sabit uzunlukta bir karakter dizisidir. Hashing işlemi, ETR’nin benzersiz bir dijital “parmak izini” (hash değerini) oluşturur. ETR’nin tek bir karakteri bile değiştirilirse, hash değeri değişir ve kullanıcıları orijinal veri veya dokümanın kurcalandığı konusunda uyarır.
Girilen verilerinin boyutundan bağımsız olarak, hash değeri her zaman sabit uzunluktadır. Örneğin, SHA-256 algoritması kullanıldığında, veri/doküman boyutundan bağımsız hash değeri her zaman 256 bit olacaktır.
3 Token, bir blokzincirinde transfer edilebilen veya yönetilebilen belirli bir varlığın mülkiyetinin veya haklarının dijital bir temsilidir.
4 Akıllı sözleşme, önceden tanımlanmış koşullar karşılandığında bir anlaşmanın şartlarını ve koşullarını otomatik olarak uygulayan bir blok zincirinde veya dağıtılmış defterde depolanan kendi kendini yürüten bir programdır. Akıllı sözleşme şunları kontrol eder; ETR sahibi gerçekten geçerli sahip midir (genel anahtar eşleşmesi) ve transfer isteği geçerli midir (doğru özel anahtar imzası)
